Quy định pháp luật về chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ

Trong bối cảnh kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ, quyền sở hữu trí tuệ trở thành nguồn lực quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi tổ chức, cá nhân. Việc chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ không chỉ giúp tối ưu hóa giá trị của các sáng tạo mà còn thúc đẩy ứng dụng khoa học – công nghệ, mở rộng thị trường và tạo động lực đổi mới. Đây là cơ chế gắn kết các chủ thể sáng tạo với nhu cầu thực tiễn của xã hội, đồng thời góp phần phát triển kinh tế – văn hóa một cách bền vững.

1. Khái niệm chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ

Chuyển giao quyền SHTT cho chủ thể khác: Là việc chủ sở hữu quyền SHTT (hoặc người được chủ sở hữu cho phép) chuyển giao quyền SHTT của mình cho chủ thể khác thông qua chuyển nhượng hoặc chuyển giao quyền sử dụng có thời hạn để thu phí. Đây là hình thức khai thác quyền SHTT khá phổ biến thông qua đó chủ sở hữu có thể thu lợi ích kinh tế từ việc “bán đứt” tài sản trí tuệ để có một khoản tiền thanh toán gom một lần hoặc là cho phép người khác sử dụng có trả tiền.

Dùng quyền SHTT để góp vốn thành lập các liên doanh, liên kết; thế chấp quyền SHTT với ngân hàng, quỹ đầu tư để vay vốn…

Chuyển giao quyền SHTT là hình thức khai thác quyền SHTT theo đó chủ sở hữu hoặc người có quyền sử dụng đối tượng SHTT chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng đối tượng SHTT của mình cho chủ thể khác.

2. Vai trò, ý nghĩa của chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ

Đối với bên chuyển giao quyền SHTT: Về bản chất, chuyển giao quyền SHTT là giao dịch có đền bù, bên chuyển giao được bên nhận trả một khoản phí tương đương với giá trị quyền SHTT được chuyển giao. Điều này tạo điều kiện cho bên chuyển giao có thêm chi phí, lợi nhuận từ tài sản trí tuệ mà hoạt động nghiên cứu phát triển, sản xuất hay cả trong trường hợp họ không cần phải trực tiếp khai thác, sử dụng đối tượng SHTT (do không có nhu cầu sử dụng hoặc không có đủ điều kiện để khai thác, sử dụng). Ví dụ: việc chuyển giao QTG cho phép chủ sở hữu QTG thu được nguồn lợi ích vật chất từ việc cho người khác sử dụng, khai thác trên hoặc ngoài tác phẩm.

Trong trường hợp quyền SHTT là một phần quan trọng không thể tách rời trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, doanh nghiệp vẫn có thể linh hoạt tiếp tục tạo ra lợi nhuận mới hoặc mở rộng thị trường nhờ hình thức cho vay sử dụng thông qua việc chuyển giao các quyền SHTT còn lại cho các doanh nghiệp khác có năng lực sản xuất tốt hơn, có nhiều nguồn lực và công nghệ hiện đại nguyên liệu rẻ hơn. Trong thời đại nhiều doanh nghiệp hiện nay hoạt động kinh doanh với một mô hình khá gọn nhẹ, họ tạo ra quyền SHTT và chuyển giao quyền SHTT sang đối tượng SHTT, chứ không trực tiếp sản xuất ra sản phẩm đối với họ, và thu được lợi nhuận từ sản phẩm.

Việc chuyển giao quyền SHTT thông qua hình thức chuyển quyền sử dụng có thể đem lại lợi nhuận cho bên chuyển giao, mặt khác còn giúp họ có thể nhanh chóng thâm nhập thị trường trong nước hoặc nước ngoài thông qua bên sử dụng đối tượng SHTT nếu doanh nghiệp đó không thể thâm nhập vào thị trường này do các điều kiện về thị trường, thuế, chi phí vận chuyển hoặc do quy định của pháp luật. Việc cho phép chủ thể khác sử dụng đối tượng SHTT như nhãn hiệu sẽ làm gia tăng uy tín có mặt của doanh nghiệp trên thị trường, đồng thời hạn chế sự cạnh tranh thông qua sự công nhận nhãn hiệu gắn liền với những sản phẩm, dịch vụ có uy tín.

Đối với bên nhận chuyển giao: Thông qua nhận chuyển giao quyền sở hữu, quyền sử dụng đối tượng SHTT có thể đáp ứng nhu cầu sử dụng, khai thác của các tổ chức, cá nhân. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, việc chuyển giao quyền SHTT là cách thức cơ bản để các doanh nghiệp nội địa của các nước đang và kém phát triển được sử dụng những công nghệ mới từ các nước phát triển. Bên nhận quyền giao đối tượng SHTT cũng có thể thu được nhiều lợi ích từ việc chuyển quyền sử dụng đối tượng SHTT như: không mất chi phí, thời gian, nguồn lực và tránh được các rủi ro trong việc đầu tư nghiên cứu và phát triển sáng tạo tri thức mới. Ví dụ: bằng cách nhận chuyển giao quyền SHCN đối với sáng chế, người có nhu cầu đối với công nghệ đó có thể được quyền tiếp thị bên chuyển giao để xâm nhập và mở rộng thị trường những sản phẩm mới mà chủ sở hữu sáng chế phải mất nhiều năm để nghiên cứu, thử nghiệm, quảng bá, tiếp thị sản phẩm. Thông qua việc nhận chuyển giao quyền SHTT, bên nhận chuyển giao, đặc biệt là các công ty, nhỏ có thể tiết kiệm được nhiều nguồn lực mà vẫn có thể tiếp cận được thị trường một cách nhanh chóng.

Đối với xã hội: Việc chuyển giao quyền SHTT có ý nghĩa quan trọng trong việc phổ biến các kết quả sáng tạo, các công nghệ mới. Các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; cuộc biểu diễn, sản phẩm băng đĩa, các chương trình phát sóng… là những “hàng hoá” không thể thiếu trong đời sống văn hoá, tinh thần của xã hội mà công chúng có nhu cầu được hưởng thụ. Do đó, việc chuyển giao QTG, QLQ góp phần phổ biến, phát triển các ý tưởng, sáng tạo về văn hoá, nghệ thuật. Việc chuyển giao quyền SHTT cũng góp phần hạn chế độc quyền, tăng sức cạnh tranh và thúc đẩy hoạt động nghiên cứu sáng tạo. Bên cạnh đó, chuyển giao quyền SHTT cũng được coi là một giải pháp để giải quyết tranh chấp, xâm phạm. Ở một số ngành công nghiệp, các đối thủ cạnh tranh thường sử dụng những công nghệ tương tự nhau, dẫn đến có thể xâm phạm quyền SHTT của nhau. Trong những tình huống như vậy, các bên có thể đi đến thỏa thuận li-xăng trao đổi (còn được gọi là li-xăng chéo (cross licensing)) để tránh các vụ kiện tụng “ăn miếng trả miếng”, gây tốn kém. Ví dụ: Google và Samsung Electronics đã kí một thỏa thuận rộng rãi để cấp li-xăng chéo cho một loạt các bằng sáng chế của mỗi bên, cùng có mối quan hệ giữa hai công ti lớn đang sau sự nổi trội toàn cầu của hệ điều hành Android dành cho điện thoại thông minh.

3. Các hình thức chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ

Pháp luật SHTT chỉ quy định về hai hình thức chuyển giao quyền SHTT là chuyển nhượng và chuyển quyền sử dụng đối tượng SHTT. Các hình thức khai thác quyền SHTT khác được chi tiết bởi các quy định pháp luật chuyên ngành như: thụ hưởng quyền SHTT được áp dụng các quy định của pháp luật dân sự, pháp luật về giao dịch bảo đảm; việc góp vốn bằng quyền SHTT được thực hiện theo các quy định của pháp luật thương mại và pháp luật doanh nghiệp.

Tóm lại, chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ là chiếc cầu nối giúp các sáng tạo được ứng dụng rộng rãi, tạo lợi ích cho cả chủ sở hữu, người sử dụng và xã hội. Khi hoạt động này được khai thác đúng hướng, nó không chỉ thúc đẩy đổi mới mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong thời kỳ hội nhập